"Hittestress is het grootste probleem"

Foto: Klimaatverbond Nederland

Hittestress in woningen is en wordt veel groter dan je op basis van de gangbare rekenmethodes zou verwachten. De TOjuli berekening in de nieuwbouw is een te grove indicator gebaseerd op een zomer van begin van deze eeuw. Daarbij zijn er forse regionale verschillen en is opwarming in de stad vaak nog een groter issue. In renovatie zijn er geen wettelijke verplichtingen om opwarming tegen te gaan. Dat leidt tot klachten omdat bewoners verwachten dat het bij renovatie juist beter wordt dan voorheen.

“Als wij dezelfde berekeningen voor oververhitting maken met de nieuwe klimaatscenario’s van het KNMI, op basis van IPCC rapporten, dan komen er heel andere cijfers uit dan nu”, zegt Saskia Hegeman, business developer bij Nieman Raadgevende Ingenieurs. Die nieuwe cijfers worden binnenkort wel opgenomen in de verplichte berekeningen, maar dat kan nog anderhalf tot twee jaar duren. Zij pleit er dan ook voor om daar nu al mee te werken. Gebruik van de nieuwe dataset geeft de urgentie beter weer, maar zal het probleem niet voldoende oplossen.

Hegeman luidt daarom eigenlijk de noodklok rond dit thema en is druk met ‘zendingswerk’ om meer aandacht voor dit thema te krijgen. “Nu komt oververhitting pas achteraf naar voren of bij klachten, terwijl het juist bij andere stakeholders al veel eerder aandacht zou moeten krijgen.”

Zomernachtventilatie

“In de nieuwe berekeningen zijn niet alle aspecten verwerkt. Er blijken bijvoorbeeld grote regionale verschillen te zijn, zoals tussen Groningen en Limburg. Ook wordt geen rekening gehouden met wat we noemen ‘urban heat island’, de extra warmte in de stad. We weten dat die er is, maar hebben daar nog onvoldoende grip op om daar mee te kunnen rekenen. Daarnaast blijkt dat het in de zomer ’s nachts minder gaat afkoelen. Zomernachtventilatie wordt daardoor minder effectief.”

Hegeman geeft daarbij gelijk een waarschuwing af aan lichte bouwmethodes zoals houtbouw. “Die warmen sneller op dan steenachtige gebouwen. Om die warmte weer af te voeren wordt juist bij deze bouwmethodes gekozen voor zomernachtventilatie. Maar daar ontstaat dus wel een probleem.”

Actieve koeling

Ook actieve koeling – middels met name airco’s of lucht-water-warmtepompen – wordt binnenstedelijk een steeds lastiger oplossing. “Voor bewoners is dat een heel comfortabele oplossing, waarbij de benodigde elektriciteit op datzelfde moment wordt opgewerkt door de PV-panelen. Maar vooral in een stedelijke omgeving breng je daarmee nog meer warmte naar buiten als je dat massaal doet. Als het buiten warmer wordt, heeft dat ook weer invloed op je binnentemperatuur en behoefte aan koeling.”

“Als het gaat om koeling werken we met vier treden. Trede 1 is de omgeving, waarin vooral de hoeveelheid groen bepalend is. Trede 2 gaat over het voorkomen van opwarming door maatregelen als overstekken en zonwering. Trede 3 is de passieve koeling door zomernachtventilatie en trede 4 de actieve koeling, inclusief koeling door warmtepompen. Als bouwfysisch en installatietechnisch adviseur houden wij ons vooral bezig met de treden 2, 3 en 4. Daarvan heeft trede 2 duidelijk onze voorkeur. Trede 1 zou al in een eerder stadium meer aandacht moeten krijgen.”

Buitenzonwering en overstek

Die maatregelen van trede 2 hebben overigens wel wat voeten in de aarde. “Buitenzonwering kan vooral bij hogere gebouwen invloed hebben op de brandveiligheid, terwijl ook de windbelasting een rol speelt. Overstekken zijn wel een prima oplossing. Bij zuidoriëntatie weren die de hoge zomerzon, maar laten de lage winterzon wel binnen. Overstekken zijn ook juist gunstig voor het beperken van brandoverslag doordat de vlam een langere weg moet afleggen. Ook balkons kunnen de zon weren, maar dan moet je wel rekening houden met daglichttoetreding van de onderliggende ruimte.” Die overstekken en balkons zullen dan echter wel op de juiste manier al in het ontwerp moeten zijn opgenomen.

“Mijn belangrijkste taak is om betrokken partijen zich bewust te laten worden van dit probleem. Vaak wordt het aan ons als adviseur overgelaten om het ‘onder de motorkap’ goed te regelen. Ik wil mensen nu graag mee laten kijken onder die motorkap om te laten zien waar het warm gaat lopen en waarom het anders moet.”

Renovatiesector

In renovatiewoningen is het probleem minstens zo groot als bij nieuwbouw, zegt Loe Daems, senior adviseur installatietechniek bij Nieman Raadgevende Ingenieurs. “In nieuwbouw is er met TOjuli in ieder geval nog iets geregeld. Bij renovatie is er geen wettelijke verplichting. Ondertussen wordt de schil wel geïsoleerd en de U-waarde van het glas verbeterd, in combinatie met ventilatievoorzieningen die de warmte juist naar binnen zuigen. Daar komt bij dat in woningen met een houten vloer het warmte-accumulerend vermogen in de winter – en koude-accumulerend vermogen in de zomer - ook nog eens beperkt is, waardoor sneller momenten van temperatuuroverschrijding ontstaan. Dat leidt regelmatig tot klachten van bewoners, juist ook omdat ze bij renovatie een betere prestatie van de woning verwachten.”

Ook in renovatie geldt dat bomen die in de zomer voor schaduw zorgen, niet altijd aanwezig zijn. En dus moet ook hier de oplossing gevonden worden in gebouwgebonden maatregelen. “Je kunt ongewenste instraling voorkomen met buitenzonwering, overstekken of zonwerend glas. Overstekken zijn in renovatie vaak lastig te realiseren. Buitenzonwering kan vaak wel, evenals zonwerend glas. Daarbij geldt wel dat zonwerend glas ook in de winter de zoninstraling tegen houdt, wat energetisch dus minder gunstig is dan buitenzonwering.”

Toenemende bewustwording

Daems ziet en merkt dat de bewustwording bij opdrachtgevers inmiddels langzaam toeneemt en dat met name corporaties vaker maatregelen tegen te grote opwarming voorschrijven. “Dat komt mede door de aandacht die hiervoor is bij nieuwbouw. Daarbij willen corporaties grote verschillen tussen nieuwbouw en renovatie graag voorkomen. Je ziet dan bijvoorbeeld dat zonwering wordt gevraagd bij renovatie. Maar ook actieve koeling, met een warmtepomp met koelfunctie. Het koelvermogen daarvan is overigens wel beperkt, maar het helpt natuurlijk wel.” Doe je dat dan ook nog eens met een bodembron, dan kun je de opgeslagen energie in de winter hergebruiken. “Maar vooral in woningrenovatie wordt dat heel weinig toegepast.”

Wat Daems betreft zouden er bij renovatie toch minimale wettelijke eisen moeten komen om oververhitting tegen te gaan. “Uiteraard is het logisch dat die eisen beperkter zullen zijn dan bij nieuwbouw, want het moet renovaties niet onmogelijk gaan maken.”